Bezpieczne zakupy
Idosell security badge

HODOWLA CZĘŚĆ PIERWSZA: CIĄŻA I PORÓD KLACZY

2019-02-24
HODOWLA CZĘŚĆ PIERWSZA: CIĄŻA I PORÓD KLACZY

Wiosna w stadninach to czas wzmożonej pracy, opieki nad klaczami i źrebiętami oraz przeżywania na nowo cudu narodzin. Sukces hodowlany wyrasta z połączenia pasji z wiedzą. Mimo, że nowonarodzone źrebię często zaskakuje maścią, charakterem i zachowaniem (a czasem w ogóle pojawieniem się!), to znajomość podstaw fizjologii rozrodu znacznie ułatwia opiekę nad klaczą podczas ciąży i porodu. Co warto wiedzieć o ciąży i porodzie klaczy?

1) Klacz to samica poliestralna sezonowo, co oznacza, że ruja występuje regularnie podczas okresu długiego dnia, natomiast zimą zwykle jej brak przez około 4 miesiące. Światło aktywuje podwzgórze a w konsekwencji jajniki. Pierwsze ruje wiosenne są często bez owulacji. Od kwietnia - maja cykle są krótsze, najbardziej regularne i płodne na co wpływa też ruch, ciepło, pastwisko. Jesienny okres przejściowy, mniejszej aktywności jajników, występuje od sierpnia do października. Po porodzie ruja występuje zwykle między 7 a 12 dniem – nie zawsze, bo może wystąpić później, obfita produkcja mleka może ją zahamować.

2) Cykl rujowy klaczy trwa średnio 21 – 22 dni a sama ruja 6 (4 do 7) dni. Owulacja występuje 1 – 2 dni przed końcem rui. Komórka jajowa żyje kilka godzin po owulacji, za to plemniki w drogach rodnych żyją 48 godzin i dłużej. Dlatego gdy następuje owulacja klacz powinna być już po kryciu. Kryje się kilka razy w ciągu rui ale można co drugi dzień (właśnie ze względu na czas życia plemników). Plemniki z nasienia mrożonego z kolei przeżywają około 6 godzin, a 4 godzin potrzebują na dotarcie do jajowodu.

3) Ciąża klaczy trwa około 340 +/- 20 dni (do 360- 370 jest jeszcze w normie, poniżej 310 - 320 dni to wcześniak). Zarodek dwumiesięczny mierzy 6 cm, 3 miesięczny 12 cm, ale już w 9 miesiącu ma aż 90 a 11 – 110 cm; płód przed porodem może ważyć do 10% wagi klaczy. Na długość ciąży wpływa wiele czynników: rasa, pora zaźrebienia (ciąże z jesieni najkrótsze, z wiosny najdłuższe), użytkowanie, żywienie (obfite skraca a skąpe wydłuża ciążę), cechy osobnicze, płeć płodu (ciąża z ogierkiem trwa zwykle dłużej, niż z klaczką). Ze zbyt krótkiej ciąży rodzą się źrebięta mniejsze i słabiej rozwinięte.

4) Łożysko u koni wykształca się długo; do około 40 dnia połączenie zarodka z macicą jest bardzo luźne i często dochodzi do resorpcji zarodka.

5) Łożysko klaczy jest „nieprzepuszczalne” dla immunoglobin dających noworodkowi odporność na zarazki. Immunoglobiny gromadzą się w wymieniu kilka tyg przed porodem. Siara, czyli pierwsze mleko, wydzielana jest przez 48 godzin; zawiera też więcej białek i soli mineralnych. Immunoglobuliny normalnie byłyby trawione w jelicie, ale w pierwszych 12 godzinach życia źrebięcia odpowiednie enzymy jeszcze nie działają, a nabłonek jelitowy może wchłonąć immunoglobuliny. Dlatego źrebię musi szybko napić się siary.

6) Przeciwciała (immunoglobuliny) są skierowane przeciw specyficznym zarazkom. Dlatego nie należy zmieniać środowiska klaczy. Jeśli jest to konieczne, to nie później niż 3-4 tygodnie przed porodem aby zdążyła wytworzyć i posiadała w siarze przeciwciała specyficzne wobec patogenów w konkretnym środowisku. Przeprowadzka powoduje też zbędny stres, a więc możliwość komplikacji lub opóźnienia porodu. Klacz może rodzić w swoim stałym boksie zdezynfekowanym i wybielonym, a także na pastwisku. Poród na czystym pastwisku ogranicza ryzyko zaklinowania się klaczy, parcia w ścianę, zakażeń. Jeśli klacz rodzi w boksie, podłożem powinna być słoma a nie trociny, które są rezerwuarem bakterii Klebsiella (zapalenie płuc, sepsa noworodków; nie ma ich w słomie) a także przylepiają się do mokrego noworodka, mogą być aspirowane do nosa itd..

7) Do diagnostyki ciąży najczęściej stosuje się usg przez odbyt. Pęcherzyk zarodkowy widać już 10 dnia po owulacji; ale zwykle bada się 14 - 16 dnia (lub 18-20) od owulacji lub ostatniego krycia/inseminacji. W tym czasie można wykryć ciąże mnogie i zredukować je do pojedynczych. Około 28 -35 dnia ciąży w badaniu USG wyraźnie widać bicie serca płodu. Często bada się też po 6-7 tygodniach aby potwierdzić, że ciąża nie została stracona.

8) Prostą próbą ciążową jest oznaczenie w surowicy hormonu PMSG (gonadotropina surowicy źrebnej klaczy); obecna jest między 40 a 120 dniem po zapłodnieniu. Jednak hormon ten produkuje macica też po redukcji zarodka, dając wynik fałszywie dodatni. Estrogeny w kale też można użyć do monitorowania źrebności: w drugim i trzecim trymestrze ich koncentracja jest bardzo wysoka u klaczy źrebnych; spadek świadczy o zamieraniu zarodka lub poronieniu.

9) Sezonowe zmiany w poziomie metabolizmu prowadzą do tego, że zimą, na początku roku rodzą się mniejsze źrebięta. Waga i wzrost źrebiąt są tym wyższe im później urodzone, najniższe u źrebiąt ze stycznia i lutego. Konie dzikie i 'stajenne' tak samo podlegają rytmom dobowym i sezonowym. Zimą zmienia się aktywność metaboliczna koni (zimowa redukcja metabolizmu), by ograniczyć straty ciepła. Ostatnie tygodnie ciąży to okres szybkiego, finalnego wzrostu płodu; gdy przypada na zimę, źrebię rodzi się mniejsze i nie wyrównuje deficytu wzrostu w pierwszych 3 miesiącach życia. Mniejsza jest masa łożyska klaczy rodzących zimą, co oznacza gorsze odżywianie płodu.

10) Ciąże bliźniacze są niekorzystne i niepożądane. W macicy klaczy jest za mało miejsca dla 2 zdrowych źrebiąt. Kończy się poronieniem najpóźniej w 7-8 miesiącu (60-70% przypadków), rzadziej urodzeniem jednego lub dwu źrebiąt, nieraz martwych. Prawdopodobieństwo urodzenia i odchowu źrebiąt bliźniąt jest nie większe niż 5-10%. Bliźnięta są mniejsze, słabsze (gorsze odżywienie), czasem zdeformowane, z wadami pokroju. Ciąże bliźniacze u koni wynikają najczęściej z podwójnej owulacji, a nie z podziału jednego jaja. Na występowanie mnogiej owulacji wpływa rasa, wiek, stan zdrowia klaczy. Najczęstsze są u pełnej krwi angielskiej (3- 4,5% ciąż), dość częste u zimnokrwistych, rzadkie u arabskich a u prymitywnych, jak koniki i hucuły, ekstremalnie rzadkie. Częściej u klaczy powyżej 10 lat, niż młodych. U większości klaczy nastąpi naturalna redukcja do ciąży pojedynczej. Jeśli tak się nie stanie, stosuje się usunięcie jednego lub obu zarodków.

11) Wczesna zamieralność zarodków: obumarcie do 40 dnia po owulacji, ma różne przyczyny: zaburzenia hormonalne, choroby jajowodów i macicy, zakażenia bakteryjne łożyska, krycie w rui źrebięcej (macica potrzebuje czasu na oczyszczenie i inwolucję), wiek (częściej u starych klaczy), stres (transport), wpływ żywienia, leków, sterydów, bakterii przenoszonych przy kryciu (Klebsiella, Pseudomonas, Taylorella), defekty zarodków.

12) Opieka nad klaczą źrebną: zapewnienie pełnowartościowej paszy i ruchu na świeżym powietrzu, dbałość o komfort psychiczny (przebywanie ze stadem, spokojna obsługa), dbałość o zdrowie - leczenie na bieżąco dolegliwości zwłaszcza infekcji. Klacz we wczesnej ciąży (do 7 miesiąca) może normalnie pracować, potem pozostaje lekka praca. Ważny jest ruch ale nie musi on oznaczać jazdy. Odrobacza się przed kryciem, po 3 miesiącu i 6 tygodni przed porodem; lekarz doradzi środek odpowiedni dla klaczy w ciąży. Żywienie: po 7 miesiącu szybko zwiększa się tempo wzrostu płodu a więc i zapotrzebowanie na składniki odżywcze; natomiast w pierwszych miesiącach klacz nie wymaga zwiększonego żywienia. Klacze zapasione źrebią się trudniej. Struganie kopyt: należy przeprowadzać wg normalnego schematu.

13)
Objawy zbliżającego się porodu:

- powiększenie, rozwój wymienia (2-4 tygodnie przed porodem). Na około 5 dni przed porodem (ale czasem tydzień przed, czasem dzień przed) silne obrzmienie i wypełnienie wymienia: staje się twarde, nabrane, "opadnięte" i "rozbite" – strzyki skierowane na boki

- rozluźnienie więzadeł miednicy (7-10 dni przed porodem) i krzyża (5 -2 dni)

- woskowienie strzyków (24-72 godzin przed porodem; sopelki woskowatej wydzieliny 1-3 dni przed porodem, tzw "świeczki"),

- obrzęk sromu (tydzień przed porodem); „rozpulchnienie” błon śluzowych pochwy i sromu; wydłużenie i rozluźnienie sromu (24-48 godzin przed porodem)

- opuszczenie brzucha 3 tygodnie

- stężenie sodu i potasu w wydzielinie przedsiarowej zmienia się 48 godzin przed porodem; poziom wapnia wzrasta pięciokrotnie 24 godziny przed porodem (test bibułowy)

14) Co przygotować w dniu porodu: uprzedzić lekarza. Przygotować jodynę, nożyczki, rękawiczki, nitkę do pępowiny, środek dezynfekujący, np. wodny roztwór nadmanganianu potasu, butelkę ze smoczkiem poj. 250 ml, ręczniki, latarkę. Ważny jest dostęp do czystej ciepłej wody. Numery telefonów do lekarzy (nie tylko swojego, głównego – może nie być dostępny!) na papierze i w telefonie – koniecznie.

PRZEBIEG PORODU U KLACZY:

Faza I

Wstępna, trwa kilka godzin. Objawy: niepokój, wędrowanie, pocenie, uderzanie nogami, oglądanie na boki, kładzenie i wstawanie. Co się dzieje: skurcze macicy powodują obrócenie źrebaka 'leżącego na plecach' o 180 stopni do prawidłowej pozycji. Prawidłowe jest i główkowe i pośladkowe ułożenie, ale zawsze w pozycji górnej czyli źrebak "leżący na brzuchu". Pod koniec tej fazy porodu pękają błony i pojawiają się wody płodowe.

Faza II

Poród właściwy. Od odejścia wód do wydalenia płodu, trwa 10 – 30 minut. Zaczyna się kiedy pojawia się biała błona (owodnia). Skurcze macicy wywołują ból i parcie. Serie skurczów występują co około 5 minut. Klacz przeważnie leży. Pięć minut po pojawieniu się owodni powinna pokazać się pierwsza noga za nią druga i łepek. Błona wypełniona jaśniejszym płynem owodniowym normalnie pęka sama; jeśli nie pęknie, trzeba ją szybko przerwać aby ułatwić źrebięciu pierwszy oddech. Klacz należy obserwować ale nie pomagać, jeśli nie jest to konieczne. Jeśli klacz źle się ułoży (np. rodzi w ścianę) trzeba ją przesunąć w dwie osoby.

Jeśli w owodni przez 5–10 minut nie pojawia się żadna część ciała źrebięcia, lub po 15- 30 minutach nie ma postępów porodu, może to oznaczać złe ułożenie: trzeba wezwać lekarza lub samemu pomóc, źrebię może się udusić! Problemem może być źrebię bardzo duże lub ułożone pośladkowo; wtedy można pomóc pociągając za nóżki. Inny problem to zawiniecie nóżki lub główki. Jeśli wymacać można tylko jedną nogę, lub przednie nogi ale nie łepek, albo w ogóle nic, albo rodzą się bliźnięta - trzeba wezwać lekarza, a czekając, prowadzać klacz nie dając jej przeć. Zdarza się u klaczy konieczność cesarskiego cięcia.

Błony czerwone (ang 'red bag delivery') świadczą o przedwczesnym odklejeniu się łożyska, co grozi uduszeniem (źrebak nie dostaje już tlenu od matki), zachłyśnięciem, niedotlenieniem mózgu. W takim wypadku źrebak musi urodzić się jak najszybciej. Czerwone błony trzeba przerwać. Jeśli nie ma lekarza, hodowca musi pomóc: pociągać źrebaka za nóżki, w czasie skurczu, w kierunku stawów skokowych klaczy.

Czasem młoda lub nerwowa klacz rodzi na stojąco. Jest to niebezpieczne (ryzyko urazu źrebięcia, za wczesnego zerwania pępowiny, wypadnięcia macicy i wykrwawienie się klaczy). W takim wypadku rodzące się źrebię trzeba przytrzymywać, np w dwie osoby. Pamiętać że źrebak jest śliski, ciężki i ruchliwy – najlepiej 'łapać' go w suchy, szorstki ręcznik.

Klacz normalnie obwąchuje i liże źrebię. Jeśli tego nie robi, należy źrebię rozetrzeć do sucha słomą lub szorstką szmatką, jeśli trzeba, udrożnić nozdrza wyciskając z nich śluz. Nie spieszyć się z przecięciem pępowiny. Jeśli jest przecięta za wcześnie, źrebię dostanie za mało krwi łożyskowej i może mieć problemy z oddychaniem (za mało erytrocytów. Hemoglobina źrebaka, nie ma większej zdolności wiązania tlenu tak jak u ludzi i przeżuwaczy). Zwykle sama się zrywa w najcieńszym miejscu, po kilku minutach lub gdy klacz wstaje (do 20 minut od porodu); tak jest najlepiej, zerwane tętnice odruchowo się kurczą. Jeśli tak się nie stanie, przeciąć nożyczkami w odległości dłoni od brzuszka źrebaka, po przewiązaniu mocną nitką. Kikut zdezynfekować, np. jodyną.

Faza III

Klacz powinna wstać najpóźniej po godzinie i nakarmić źrebaka. Ssanie i ruch sprzyja oczyszczeniu. Do godziny po porodzie powinna wydalić błony płodowe i łożysko. Zwisające błony podwiązuje się w węzeł powyżej stawów skokowych klaczy. Zapobiega to nadepnięciu i zerwaniu ich a sam ich ciężar ułatwia odejście łożyska, więc nie wolno ich obcinać! Jeśli łożysko nie odejdzie do 2-3 godzin po porodzie, wezwać lekarza weterynarii, (zatrzymane, u około 4% klaczy, powoduje: ciężkie zakażenie, gorączkę, ochwat poporodowy). Wydalone łożysko rozłożyć i obejrzeć, czy jest całe. Jeśli nie odeszło samo, podaje się oksytocynę w kroplówce.

Opiekę nad źrebięciem omawiamy w części drugiej artykułu: HODOWLA CZĘŚĆ II: ŹREBAK


Literatura:


"Hodowla i użytkowanie koni tom I" S. Chrzanowski, A. Łojek, S. Oleksiak.

"Fizjologia klaczy cz 2. - ciąża i Poród", lek. wet. Grzegorz Majewski, Hodowca i Jeździec, 2003

"Poród z punktu widzenia praktyka" Monika Kozacz

"Diagnozowanie i monitorowanie ciąży u klaczy poprzez oznaczanie estrogenów w kale" A. Skolimowska, T Janowski, M. Golonka Medycyna Wet 2004, 60, 5

"Problemy okresu zarodkowego ciąży u klaczy" A. Okólski, Życie weterynaryjne, 2011 86(5)

"Ciąża bliźniacza u klaczy – zysk czy ryzyko? Justyna Mróz, Małgorzata Kunowska-Slósarz, Anna Łojek ; Przegląd Hodowlany nr 5/2014

"Fizjologia klaczy cz I – ruja i ciąża", lek wet Grzegorz Majewski, Hodowca i jeździec, 2003

"Effects of season on placental, foetal and neonatal development in horses." E. Beythen, C. Aurich, M. Wulf, J. Aurich, Theriogenology, Jul 2017,


 

pixel