ROZPOZNAWANIE I OZNACZANIE ROŚLIN

2019-05-09
ROZPOZNAWANIE I OZNACZANIE ROŚLIN PO CO?

Umiejętność oznaczania roślin pozwoli: określić, co wybiera i zjada nasz koń na pastwisku i podczas spacerów ziołowych; ustalić skład botaniczny łąki, pastwiska a także siana; poznać ciekawe rośliny lecznicze, jadalne, rzadkie w okolicy; rozpoznawać drzewa i krzewy w parkach i lasach; odróżnić rośliny szkodliwe, inwazyjne bądź trujące. Im więcej roślin umiemy oznaczać, tym lepiej poznajemy świat, w którym koń z natury jest zanurzony: świat setek gatunków różnorodnych roślin. Botaniczna wiedza ułatwia poznanie i zrozumienie naturalnej, różnorodnej diety koni. Konie dzikie nie przypadkiem zmieniają miejsca pasienia, żerują w różnych habitatach, z których każdy ma specyficzne i wartościowe gatunki. Rozpoznawanie gatunków jest też ważne ze względu na ochronę roślin: chronionych nie wolno zrywać w żadnym celu, dlatego należy uważnie oznaczać rośliny do zbioru, zwłaszcza nietypowe i rosnące w małej ilości egzemplarzy.

JAKIE ROŚLINY?

Flora Polski liczy 2500 gatunków rodzimych roślin naczyniowych i około 480 trwale zadomowionych, czyli razem prawie 3000 gatunków (do tego mchy i porosty), w tym około 400 leczniczych. Najczęściej spotyka się około 500 gatunków.

Najważniejsze to nauczyć się rozróżniać rodziny, by przyporządkować do konkretnej spotkany gatunek; każda rodzina ma cechy charakterystyczne. Najtrudniejsze do oznaczenia są rodziny: złożone, trawy i turzyce. Najważniejsze dla koni rośliny należą oczywiście do traw (np perz) i turzyc, które stanowią podstawę ich diety, oraz do rodzin:

Złożone czyli astrowate. Charakterystyczny dla nich jest kwiatostan koszyczek, często złożony z 2 rodzajów kwiatów (rurkowe i języczkowe), czasem tylko z kwiatów rurkowych (osty) lub tylko języczkowych (mniszek); owocem jest niełupka. Często w tkankach zawierają inulinę, często sok mleczny, zwykle są owadopylne. Należy tu arnika, krwawnik, łopian, mniszek, nagietek, ostrożeń warzywny czyli czarcie żebro, cykoria, rumianek, bylica, wrotycz.

Baldaszkowate (selerowate): charakterystyczna cecha to kwiaty zebrane w baldach. Pędy często są puste, podzielone na węzły i międzywęźla, bruzdowane. Olejki eteryczne we wszystkich organach nadają charakterystyczny aromat, zwłaszcza po roztarciu. Owoc rozłupnia, często bogata w białko i oleje. Łatwo rozpoznać przynależność do tej rodziny ale bardzo trudno oznaczyć poszczególne gatunki. Rodzina oprócz wartościowych ziół (biedrzeniec, kminek, koper, dzika marchew) zawiera rośliny silnie trujące (np szczwół i blekot): należy oznaczać bardzo dokładnie i w razie wątpliwości nie zbierać i nie używać tych roślin.

Motylkowate. (koniczyna, komonica, nostrzyk, groch, kozieradka, lucerna, łubin, rutwica, wyka) Cechy: liście często pierzaste, osadzone na pędzie spiralnie. Charakterystyczne kwiaty motylkowe o symetrii grzbiecistej; płatki korony są wolne poza dwoma zrośniętymi w łódeczkę, owoc typu strąk.

Różowate (pięciorniki, przywrotnik, róża dzika, wiązówka błotna, jeżyna, poziomka, krwiściąg, śliwa, grusza, jabłoń, kuklik, aronia, głóg). Kwiaty najczęściej promieniste z okazałymi i licznymi pręcikami. Często tworzą owoce zbiorowe i pozorne.

Wargowe czyli jasnotowate (mięta, melisa, serdecznik, jasnota, lebiodka, szałwia, macierzanka) Często zawierają olejki eteryczne. Łodyga czterokanciasta, ulistnienie najczęściej nakrzyżległe, charakterystyczny kwiat wargowy.

Szorstkolistne = ogórecznikowate (żywokost, miodunka, niezapominajka, ogórecznik). Cała roślina pokryta sztywnymi włoskami, ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, zwykle szorstko owłosione. Drobne kwiaty zebrane w łukowate kwiatostany: sierpiki lub skrętki

W otoczeniu koni częste są też babki, ślazy, skrzypy, tarnina, dziki bez czarny – również te gatunki warto umieć rozpoznać. Warto nauczyć się też rozpoznawać rośliny trujące. Nie jest ich dużo i często są dość charakterystyczne, np bieluń dziędzierzawa, cis czy starzec jakubek.

 

JAK?

Do oznaczenia rośliny potrzebujemy ją znaleźć w terenie i zebrać lub dobrze sfotografować, w tym szczegóły liści, kwiatów, łodyg i jeśli możliwe, organów podziemnych. Ważne wskazówki do rozpoznania gatunku to wysokość rośliny, pokrój (drzewiasta, krzewinka, zielna, płożąca), miejsce występowania (las łąka, przydroże, pole), czas kiełkowania, kwitnienia i owocowania, rodzaj gleby. W celu oznaczenia, przyglądamy się dokładnie wszystkim częściom rośliny:

łodyga: zdrewniała czy zielna, sztywna lub wiotka? Przekrój łodygi może być okrągły, obosieczny, czterokanciasty (pokrzywa, jasnota, serdecznik) lub trójkanciasty (turzyce), spłaszczony (irys), obły (róża, dąb) i in. Łodyga może być częściowo przekształcona w ciernie, wąsy, cebule, rozłogi. Może być wzniesiona, płożąca (dynia), wijąca (chmiel), czepna (przytulia czepna, bluszcz).

Ulistnienie, czyli układ liści na łodydze, bywa skrętoległe, naprzeciwległe (pokrzywa, mydlnica), nakrzyżległe (tysiącznik), okółkowe (np marzanka wonna, jałowiec).

Kształt liścia: iglasty, kolisty (rosiczka), eliptyczny (kruszyna), lancetowaty (wierzba), nerkowaty (kopytnik), sercowaty (lipa), sercowato-okrągły (podbiał), dłoniasty (ślaz), przerywano – pierzasty (wiązówka), strzałkowaty, oszczepowaty, równowąski (perz, turzyca), mieczowaty (tatarak) i inne. Czasem liście odziomkowe (od ziemi) są inne niż łodygowe.

Wcięcia blaszki liściowej czyli kształt jego brzegu: piłkowane (pokrzywa), karbowane (bukwica), ząbkowane (przywrotnik), wrębne, pierzasto-dzielne (rumianek).

Złożenie (budowa) liści: pojedyncze, potrójne (poziomka, bobrek trójlistkowy), pierzasto-złożone (róża), dłoniasto – złozone (kasztanowiec), wielokrotnie lub podwójnie złożone, np podwójnie pierzaste ma kminek.

Kwiatostany, czyli kwiaty osadzone na wspólnej osi – szypułce. Kwiatostany dzielą się na dwie grupy. Do groniastych należą: kłos, grono, baldach, baldaszek (lipa), kotka, główka (koniczyna), baldachogrono (krwawnik) i koszyczek (rumianek, mniszek, łopian, ostrożeń, podbiał). Do drugiej grupy, kwiatostanów wierzchołkowych lub wierzchotkowych, należą takie formy, jak sierpik (niezapominajka, żywokost), skrętek (pomidor), dwurzędka (kosaciec), wachlarzyk (lulek czarny), podbaldach (wiązówka, bez czarny, kalina), kłębik (komosa), pęczek (wiąz).

Właściwe kwiaty składają się z kielicha, korony (okwiat) pręcików i słupków. Dzięki barwie i kształtowi stanowią ważną cechę charakterystyczną rośliny. Kielich to zewnętrzna część okwiatu, zwykle zielona, a korona to górna, wewnętrzna część, czyli barwne i pachnące płatki. Najprostszy do oznaczenia oprócz koloru, jest kształt okwiatu, może on być: talerzykowaty, lejkowaty, dzwonkowaty, trąbkowaty, wargowaty, motylkowaty, główkowaty, koszyczkowaty, pułapkowaty.

Owoc powstaje z zalążni i zawiera nasiona, powstające z zalążków. Owoce dzielimy na soczyste, suche pękające i suche niepękające. Owoce soczyste to jagoda (np bez czarny, borówka) i pestkowiec (np tarnina). Owoce suche pękające: strąk (nostrzyk), łuszczyna (gorczyca), łuszczynka (tasznik), torebka (mak, bieluń, bniec), puszka (lulek), mieszek (kaczeniec, ostróżka), rozłupka (kminek, dabrówka, żywokost). Owoce suche niepękające: orzeszek, niełupka (słonecznik, rumianek, kozłek). Istnieją też owoce szupinkowe – powstają z zalążni i dna kwiatowego (np poziomka).

Korzeń: główny i boczne, mogą mieć kształt: burakowaty, stożkowaty, walcowaty, wrzecionowaty. Specjalnym rodzajem są korzenie czepne (bluszczu) i spichrzowe - bulwy korzeniowe (ziarnopłon wiosenny, storczyki – mają inne pochodzenie niż bulwy pędowe np ziemniaka i topinamburu).

Dodatkowe cechy: sok mleczny i jego kolor (biały u maku, pomarańczowy u glistnika); zapach (np kwiat mydlnicy – zapach migdałów, dzika marchew – zapach marchwi odróżnia ją od trujących baldaszkowatych); przyciąganie owadów i mrówek; obecność włosków parzących (odróżnia np pokrzywę od jasnoty), kolców. Owłosienie liści (podbiał, dziewanna).

Zebrane informacje porównujemy z opisem botanicznym zawartym w dobrym atlasie lub kluczu do oznaczania roślin. Atlasy zawierają zdjęcia bądź rysunki roślin. By pomogły w oznaczeniu, muszą być botaniczne (dokładne ukazanie charakterystycznych elementów), a nie artystyczne. Potrzebne są dokładne zdjęcia i rysunki szczegółów budowy. Klucze działają na innej zasadzie: na kolejnych etapach określamy kształt i użyłkowanie liści, rodzaj kwiatów i wiele innych cech, różniących rodziny, rodzaje a na końcu pozwalających oznaczyć konkretny gatunek. Jest to praca żmudna i wymaga pewnego doświadczenia, nauczenia się korzystania z takiego klucza. Do celów hobbystycznych dobrym wyjściem jest porządny atlas.

Internet – korzystać z jego zasobów w celu oznaczania trzeba bardzo uważnie, często rośliny są błędnie podpisane. Niepewną roślinę należy sprawdzić w kilku miejscach. Przy korzystaniu z pomocy grup na portalach społecznościowych, ułatwiamy zadanie dodając prawidłowe, wyraźne zdjęcia wszystkich części rośliny, ze wskazaniem miejsca i czasu zbioru. Ciekawostka: sama nazwa rośliny bywa myląca, np dzwonek okrągłolistny ma okrągłe tylko dolne liście, które zwykle zanikają i na łodydze zostają tylko liście równowąskie. Wiosną, warto korzystać z kwitnienia roślin i starać się oznaczyć jak najwięcej z nich, a także przypatrywać się detalom kwiatów. Dzięki temu nauczymy się rózróżniać charakterystyczne kwiaty wargowych, motylkowych i złożonych oraz poznamy najpopularniejsze gatunki.

 

ZIELNIK: dobrym sposobem opanowania wiedzy o roślinach jest opracowanie zielnika. Będzie on też pomocą dla potomnych i okazją do pochwalenia się gościom roślinami z naszej okolicy. Oczywiście nie wolno w nim zawierać okazów roślin chronionych i nie warto wycinać rzadkich – zastąpić je mogą dobre zdjęcia z datą i miejscem obserwacji. Arkusz zielnikowy robi się na kartonie formatu A4 lub A3. Zasuszone rośliny przyklejamy wąskimi (2 cm) paskami papieru na klej wikol. Łodygę i ogonki liści można dodatkowo podkleić od spodu. Opis rośliny umieszczamy na etykietce, naklejonej w rogu arkusza. Gotowy arkusz zielnikowy pokazuje charakterystyczne cechy budowy gatunku i zawiera pęd z liśćmi (jeden odwrócony), kwiaty i owoce, u drzew także siewkę. Zebrane rośliny już w terenie trzeba przełożyć chłonnym papierem (np gazetowym) i tego samego dnia w domu rozłożyć na papierze, przełożyć kilkoma jego warstwami i mocno docisnąć. Na początku suszenia gazety zmieniać codziennie, potem zależnie od potrzeb do całkowitego zasuszenia rośliny.

LITERATURA – SPIS POLECANYCH KSIĄŻEK DO ROZPOZNAWANIA I OZNACZANIA ROŚLIN:

Profesjonalne klucze dychotomiczne służą do oznaczenia rzadkich gatunków, są narzędziem dla zaawansowanych botaników. Dla początkującego hobbysty przy ich użyciu istnieje duża szansa pomyłki a korzystanie może być trudne. Niemniej warto wiedzieć, że istnieją dwie takie sztandarowe pozycje: "Rośliny polskie" (Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. PWN 1976) i "Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej" (Rutkowski L. 1998, PWN).

Natomiast dla pasjonatów roślin traktujących ich oznaczanie hobbystycznie, ale chcących robić to poprawnie, przez znawców tematu polecana jest seria Flora Polski wydawnictwa Multico. Zapewnia ona najlepszą proporcję profesjonalizmu wiedzy do przystępności podania. Kolejne tomy opisują rośliny różnych środowisk. Mają różnych autorów, za każdym razem doświadczonych w danej konkretnej dziedzinie naukowców. Roślina posiada zdjęcie, opis najważniejszych cech, wskazanie siedliska, w niektórych tomach także wzmiankę o wykorzystaniu leczniczym i pastwiskowym, jedzeniu przez zwierzęta itd. Seria Flora Polski obejmuje:

Rośliny wodne i bagienne: znajdziemy tu np gatunki jedzone przez koniki polskie w rezerwatach oraz rosnące na podmokłych pastwiskach. Opisana jest np brzoza, trzcinnik (chętnie jedzony np przez koniki rezerwatowe), niepożądane na pastwiskach jaskry ale i piękne storczyki, mięta, ostrożeń, pałka, wierzby, liczne gatunki turzyc, lecznicza i wartościowa dla koni wiązówka błotna.

Rośliny synantropijne: związane z osadnictwem człowieka. To liczne rośliny lecznicze i użytkowe, w tym najpopularniejsze zioła dla koni: pokrzywa, rumianek, mniszek a także ślazy (dziki, zaniedbany, drobnokwiatowy), babka zwyczajna, groźny barszcz Sosnowskiego, glistnik (skuteczny w zwalczaniu sarkoidów i brodawek u koni), czeremcha (odstrasza owady od koni!), dziki bez czarny, nawłoć, piołun, tasznik, stokłosa, dziewanna, jęczmień, łubin.

Rośliny górskie: opisane są cenne gatunki roślin chronionych i rzadkich (goryczki, pierwiosnki, dzwonek alpejski), leczniczych i użytkowych (arcydzięgiel litwor, kozłek lekarski czyli waleriana, podbiał pospolity) a także lubiane przez konie osty i ostrożenie.

Rośliny kserotermiczne: znajdziecie tu sporo informacji przede wszystkim o stepach i roślinności stepowej, a więc zbiorowiskach ważnych z punktu widzenia diety koni; opisane jest wiele gatunków m.in. dzikich traw i innych roślin składających się na ruń prawdziwego stepu. Niesamowite wrażenie robi bujny i kolorowy step kwitnący. Wśród licznych opisanych gatunków m.in. biedrzeniec mniejszy, cieciorka pstra, dziewanna, dzwonki, groszki, kozibród, krwawnik, krwiściąg, miodunka, len, pięciorniki i przytulie, tarnina, dzikie róże, turzyce.

Kolejne tomy serii to Rośliny leśne, Rośliny chronione, Rośliny łąkowe (nakład tej wspaniałej książki jest chwilowo wyczerpany – czekamy na dodruk!) i inne. Są to najbardziej polecane książki dla osoby zaczynającej przygodę z rozpoznawaniem, oznaczaniem i zbieraniem dziko rosnących roślin.

Tekst i zdjęcia: Joanna Smulska

Na zdjęciach: dziewanna, kocimiętka, wyka, mniszek lekarski, żywokost.

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką dotyczącą cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.
Zamknij
pixel